Bom Jesus do Monte, uitgelegd

Het meeste van de verwarring over deze plek verdwijnt zodra je accepteert dat de trap niet de route naar de kerk is. Hij is het doel van de kerk. De kapellen, de zigzags, de fonteinen met water dat uit hun ogen komt: alles is bedoeld om in één volgorde doorlopen te worden, en het kostte meer dan zeshonderd jaar om het zo te bouwen.

Wat een heilige berg is

Na het Concilie van Trente begon de katholieke kerk in Zuid-Europa kunstmatige bedevaartsheuvels te bouwen: een beboste helling, een pad met treden, kapellen langs de weg, een kerk op de top. Wie niet naar Jeruzalem kon reizen, kon thuis een schaalmodel ervan belopen. UNESCO gebruikt die taal over Braga en noemt de heuvel een cultuurlandschap dat het christelijke Jeruzalem oproept, en nam hem in 2019 op onder criterium (iv): 26 hectare erfgoed binnen een bufferzone van 232 hectare, opgenomen als landschap en niet als gebouw. De broederschap die het beheert, de Confraria do Bom Jesus do Monte, dateert uit 1629: het gaat om de broederschap, niet om de kerk die je ziet, dus het heiligdom zelf is jonger dan 1629.

Waarom de trap de vorm heeft die hij heeft

Van de portiek onderaan tot het kerkplein bovenaan zijn het 573 treden en een klim van 116 meter, volgens de eigen site van de Confraria, die het opsplitst in 376, dan 104, dan 93. Die tellen precies op tot 573. De Engelse Wikipedia zegt 583: de officiële pagina telt apart nog eens 34 trappen onder het kerkplein, dus waar je begint en stopt met tellen verandert het totaal. Ik heb de trap honderden keren gelopen en nooit twee keer hetzelfde getal gekregen. Beide tellingen staan op de pagina over de trap.

De drie trappen doen elk iets anders. De eerste is de Via Sacra, omzoomd met kapellen met terracotta Lijdenstaferelen; in de 18e eeuw werden er acht primitieve kapellen langs aangelegd en alleen de eerste twee bestaan nog. De tweede is de Escadório dos Cinco Sentidos, de zigzagtrap die iedereen fotografeert, met bij elke bocht een fontein voor Zien, Ruiken, Horen, Voelen en Proeven. Het water komt uit de beelden via de ogen, de neus, de oren en de mond, wat platter en beter is dan het klinkt als je ervoor staat. De derde, de Escadório das Três Virtudes, werd rond 1781 toegevoegd voor Geloof, Hoop en Liefde. Armillairsferen lopen langs de balustrades de hele weg omhoog.

Het betoog dat je oploopt

In volgorde gelezen is de klim een redenering. Je begint tussen beelden van het Lijden, je passeert de vijf lichamelijke zintuigen op de zigzags, en pas dan bereik je de drie goddelijke deugden op de laatste trap. Zintuigen laag, deugden hoog. Je maakt het betoog met je benen, en het verklaart de zigzags: een rechte trap zou sneller zijn geweest en zou de volgorde hebben verpest, want de bochten zijn wat je bij elke fontein tot stilstand brengt.

Bovenaan staat de basiliek, de neoclassicistische kerk van Carlos Amarante, gebouwd in 1784-1811 en ingewijd in 1834. Beide jaartallen kloppen: het ene is de bouw, het andere de inwijding. Ze verving een barokke kerk van rond 1725 van Manuel Pinto Vilalobos. Achter de kerk gaat het terrein over in een park, met een meer en roeiboten die bijna niemand op een dagtrip ooit ziet.

De kabelspoorbaan als stuk techniek

De werkzaamheden begonnen in maart 1880 en de Elevador do Bom Jesus ging open op 25 maart 1882. De Zwitserse ingenieur Nikolaus Riggenbach ontwierp het project en stuurde de instructies vanuit Zwitserland; Raul Mesnier du Ponsard hield toezicht op de werken ter plaatse. Dit volgt de eigen pagina van de Confraria en de Portugese Wikipedia.

Hij loopt over 274 meter spoor met normaalspoor, 1.435 mm, en klimt dezelfde 116 meter als de trap. Dat is een helling van 42 procent (procent, niet graden, want 116 gedeeld door 274 is 42,3). Twee wagens worden door water in balans gehouden: de hoofdtank bevat 5.850 liter, een tweede tank van 216 liter voedt de achterremmen. Vul de bovenste wagen, leeg de onderste, de zwaartekracht doet de rest. Elke wagen heeft 30 zitplaatsen op zes banken van vijf en neemt tot 8 staande passagiers plus de conducteur, en de rit duurt twee en een half tot vier minuten, afhankelijk van de belading. Het was de eerste kabelspoorbaan op het Iberisch Schiereiland en is de oudste die nog in gebruik is met waterbalans. Het tarief is een paar euro, te betalen onderaan; het laatst gepubliceerde bedrag en de bron staan op wat het kost, en de machine zelf op de pagina over de kabelspoorbaan.

Wat een gids toevoegt als de plek gratis is

Bom Jesus do Monte bezoeken is gratis. Het terrein is dag en nacht open, de basiliek vraagt niets, en een bus vanuit het centrum van Braga bereikt de onderste poort in ongeveer een half uur.

Geld koopt hier drie dingen. Vervoer, de echte kostenpost als je in Porto verblijft, 42 km verderop. Iemand die je kan vertellen welke kapel welke is en waarom de neus druipt. En, bij precies één van de tours hier, het ticket voor de kabelspoorbaan. De toegang is gratis, dus kijk bij elke listing wat de prijs dekt (de ticketpagina). Kiezen tussen een dagtrip en de trein doe je op de pagina over Porto, en als je overweegt Guimarães aan dezelfde dag toe te voegen, lees dan eerst één dag of twee, want de mensen die hier langer hadden willen blijven gaven hun tour allemaal vijf sterren.